علی ماهرالنقش وب سایت علی ماهرالنقش
14 – فنون مقابله با وعده دادن و عهدشکنی
شیطان با این فن (که میشود آن را شاه کلید فنون شیطان نام نهاد) در صدد است تا با وعده دادن، بنی آدم را ترغیب و تحریک و تشجیع و … نماید و فریب دهد و به سمت نافرمانی خدا و انجام منکرات و دوری از محبوب بکشاند؛ و سپس وقتی کار از کار گذشت عهدشکنی نماید و آنگاه آنها را تنها گذارد! و نقطه مقابل آن وفای به عهد و راستگویی است.[275]
شیطان خودش این فن را چنین تبیین میکند! «وَ قالَ الشَّيطانُ لَمَّا قُضِي الْأَمْرُ إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ وَ ما كانَ لِي عَلَيكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلاَّ أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لي فَلا تَلُومُوني وَ لُومُوا أَنْفُسَكُمْ …» (ابراهیم: 22) و شیطان، هنگامی که کار تمام میشود، میگوید: «خداوند به شما وعده حق داد؛ و من به شما وعده (باطل) دادم و تخلّف کردم! من بر شما تسلّطی نداشتم، جز اینکه دعوتتان کردم و شما دعوت مرا پذیرفتید! بنابر این، مرا سرزنش نکنید؛ خود را سرزنش کنید!» در این فن شیطان وعدههای مختلفی از جمله وعده جاودانگی[276]، وعده پادشاهی و سروری[277]، وعده حمایت و یاری[278] و در بعضی جاها وعید به فقر[279] میدهد! و وقتی انسان فریب خورد و همه چیزش را از دست داد، وعدههایش را زیر پا میگذارد انسان تابعش – که به او اعتماد نموده – را در سختترین شرایط تنها میگذارد!
ما در ادامه به تعدادی از فنون مقابله با این فن شیطان، در سه ساحت شناختی، انگیزشی و رفتاری اشاره خواهیم نمود.
14 -1 – بدل فن وعده دادن و عهدشکنی (حیطه شناختی)
یکی از اولین گامهای مقابله با این فن شیطان، شناخت ماهیت و ریشهها و زمینهها و راههای مقابله با وعده دادن و عهدشکنی است؛ زیرا شناخت و مقابله با ریشهها و علل بروز موضوعات کمک مهمی در مقابله با پدید آمدن آنها میکند؛ بنابراین در اینجا به چند موردش اشاره میکنیم.
14 -1 -1- ابلیس خودش اعتراف به وعده دادن و عهد شکنی نموده
گوینده این جمله: «إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکمْ وَعْدَ الْحَقِّ»[280] همان ابلیس است و مقصودش از این حرف این است که ملامت گناهکاران و مشرکین را از خود دور سازد، پس اینکه گفت: «إِنَّ اللَّهَ وَعَدَکمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَ وَعَدْتُکمْ فَأَخْلَفْتُکمْ»[281]، معنایش این است که: خداوند به شما وعدهاى داد که اینک وقوع آن و مشاهده حساب و جنت و نار در امروز، آن وعده را محقق ساخت و من هم به شما وعدهاى دادم ولى به آن وفا نکردم.[282]
14 -1 -2- خداوند هم ابلیس را وعده دهنده و عهد شکن معرفی نموده
«وَ عِدْهُمْ وَ ما يعِدُهُمُ الشَّيطانُ إِلَّا غُرُوراً» (اسراء: 64) یعنى شیطان به ایشان وعده نمىدهد مگر وعده دروغین و گول زننده به این معنا که خطا را در نظرشان صواب و باطل را به صورت حق جلوه مىدهد.[283]
14 -1 -3- در مقابل وعده دروغ ابلیس؛ وعده خدا، صدق است
بر عکس وعده شیطان که گول زننده و دروغ است، وعده خداوند بر صدق و راستی است؛ «وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا» در این جمله، وعده خداى تعالى را در مقابل وعدهاى که قبلاً از شیطان آورد ذکر نموده، آنجا مىفرمود: وعده شیطان چیزى به جز غرور نیست و در اینجا مىفرماید: وعده خداى تعالى حق و گفتار او صدق است.[284]
14 -1 -4- عهد شکنان را بشناس
برای آنکه بتوانیم با این فن شیطان مقابله کنیم باید عهدشکنان را به خوبی بشناسیم. تعدادی از عهد شکنان مشتمل هستند بر منافقین[285]، کافران[286]، مشرکین[287]، فاسقین[288]، مفسدین و ملعونین و بدعاقبتها[289]، اهل عذاب[290]، اشخاص بیتقوا[291]، زیانکاران[292]، یهودیان[293]، ناکثین[294]، ناسپاسان[295] و ریاکاران[296]!
و البته در طرف مقابل کسانی هستند که بر عهد با خدا و مردم پایبند هستند و از جمله خردمندان[297] و متقین[298] و مؤمنین[299] میتوان نام برد؛ و خداوند ما را از عهد شکن بودن حفظ فرماید!
14 -2 – بدل فن وعده دادن و عهدشکنی (حیطه انگیزشی)
یکی از دیگر از گامهای مقابله با این فن شیطان، تحریک احساسات و ایجاد حب و بغض و ایجاد گرایش و تمایل و ایجاد احساس نیاز و ارزشدهی و ایجاد عاطفه مثبت و نفی عاطفه منفی است! به طوریکه زمینه انگیزشی برای صدق و راستی و وفای به عهد را به وجود آورد و زمینه انگیزشی برای وعده دادن و عهدشکنی را از بین ببرد! در اینجا به چند مورد از این فنون اشاره مینماییم.
14 -2 -1- خدا عهدشکنان را دوست ندارد و لعنتشان میکند
خداوند میفرماید: «وَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ» (الرعد: 25) و آنها که عهد الهی را پس از محکم کردن میشکنند و پیوندهایی را که خدا دستور به برقراری آن داده قطع میکنند و در روی زمین فساد مینمایند، لعنت برای آنهاست؛ و بدی (و مجازات) سرای آخرت!
14 -2 -2- عهد شکستن با خدا؛ خیلی ناسپاسی میخواهد!
دريانوردى نوعى آزمون براى کشتی سواران است! پس از گرفتارى در بلا و پرستش خالصانهى خدا، گروهى بر اين عهد و نذر خود باقى مىمانند ولى گروهى پس از نجات، خدا و پيمان خود را فراموش مىكنند. آرى؛ اینگونه افراد بسيار ناسپاس و پيمان شكن هستند[300] چون پيمان با خدا را شكسته و نسبت به او ناسپاسى كردهاند.[301]
14 -2 -3- دشمن عهدشکن بر او مسلط میشود
معصوم ع میفرماید: «مَا خَتَرَ قَوْمٌ بِالْعَهْدِ إِلَّا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْعَدُوَّ»[302] هيچ مردمى پيمان شكنى نكردند مگر آنكه خدا دشمن را بر آنها مسلط كرد.
14 -2 -4- ای علی؛ تو با عهدشکنان پیکار خواهی کرد
امیرالمؤمنین ع آيه «إِنَّهُمْ لا أَيْمانَ لَهُمْ»[303] را در جنگ بصره قرائت كرد و فرمود: هان به خدا سوگند كه رسول خدا ص با من عهد و وصيت كرده و به من فرموده: «اى على تو با گروه پيمان شكن و گروه متجاوز و ستمگر و دسته بيرون روندگان (از دين) پيكار خواهى كرد.[304] و «إِنَّهُمْ لا أَيْمانَ لَهُمْ»- آنكه بفتح همزه- (ايمان) خوانده است- معنايش اين است كه اینها پاى بند پيمان و سوگند خود نيستند، چنانچه گويند: فلان كس عهد و پيمان ندارد يعنى پاى بند پيمان خود نيست و بدان وفا نكند و آنكه به کسر همزه خوانده- معنايش اين است كه پس از پيمان شكنى كه كردند شما ديگر بدانها امان ندهيد و محتمل است معناى آن اين باشد كه اگر آنها به کسی امان بدهند به امان خود وفا نكنند و احتمال ديگر آنكه معناى آيه آن باشد كه اينان كافر شدند پس ايمان ندارند.»[305]
14 -3 – بدل فن وعده دادن و عهدشکنی (حیطه رفتاری)
با بهرهگیری از دو دسته بدل (شناختی و انگیزشی) برای این فن شیطان، اکنون به ساحت رفتاری وارد میشویم در ادامه به تعدادی از این بدلها اشاره مینماییم.
14 -3 -1- عهدشکن نباش؛ نه با خدا و نه با مردم
امام علی ع خطاب به مالک اشتر مینویسند: «فَلاَ تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِکَ، وَلاَ تَخِيسَنَّ بِعَهْدِکَ، وَلاَ تَخْتِلَنَّ عَدُوَّکَ، فَإِنَّهُ لاَ يَجْتَرِئُ عَلَى اللهِ إِلاَّ جَاهِلٌ شَقِيٌّ. وَقَدْ جَعَلَ اللهُ عَهْدَهُ وَذِمَّتَهُ أَمْناً أَفْضَاهُ بَيْنَ الْعِبَادِ بِرَحْمَتِهِ، وَحَرِيماً يَسْکُنُونَ إِلَى مَنَعَتِهِ، وَيَسْتَفِيضُونَ إِلَى جِوَارِهِ، فَلاَ إِدْغَالَ وَلاَ مُدَالَسَةَ وَلاَ خِدَاعَ فِيهِ. وَلاَ تَعْقِدْ عَقْداً تُجَوِّزُ فِيهِ الْعِلَلَ، وَلاَ تُعَوِّلَنَّ عَلَى لَحْنِ قَوْل بَعْدَ التَّأْکِيدِ وَالتَّوْثِقَةِ، وَلاَ يَدْعُوَنَّکَ ضِيقُ أَمْر لَزِمَکَ فِيهِ عَهْدُ اللهِ، إِلَى طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَيْرِ الْحَقِّ؛ فَإِنَّ صَبْرَکَ عَلَى ضِيقِ أَمْر تَرْجُو انْفِرَاجَهُ وَفَضْلَ عَاقِبَتِهِ، خَيْرٌ مِنْ غَدْر تَخَافُ تَبِعَتَهُ، وَأَنْ تُحِيطَ بِکَ مِنَ اللهِ فِيهِ طِلْبَةٌ، لاَ تَسْتَقْبِلُ فِيهَا دُنْيَاکَ وَلاَ آخِرَتَکَ.»[306] هرگز پیمان شکن مباش و در عهد خود خیانت مکن و دشمن را فریب مده، زیرا کسی جز نادان بدکار، بر خدا گستاخی روا نمیدارد، خداوند عهد و پیمانی که با نام او شکل میگیرد با رحمت خود مایه آسایش بندگان و پناهگاه امنی برای پناه آورندگان قرار داده است تا همگان به حریم امن آن روی بیاورند. پس فساد، خیانت، فریب در عهد و پیمان راه ندارد. مبادا قراردادی را امضا کنی که در آن برای دغلکاری و فریب راههایی وجود دارد و پس از محکمکاری و دقت در قراردادنامه، دست از بهانهجویی بردار، مبادا مشکلات پیمانی که بر عهدهات قرار گرفته و خدا آن را بر گردنت نهاده، تو را به پیمان شکنی وا دارد، زیرا شکیبایی تو در مشکلات پیمانها که امید پیروزی در آینده را به همراه دارد، بهتر از پیمان شکنی است که از کیفر آن میترسی و در دنیا و آخرت نمیتوانی پاسخ گوی پیمان شکنی باشی.
14 -3 -2- با عهد شکنان پیکار کن
خداوند میفرماید: «أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَكَثُوا أَيْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُمْ بَدَءُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ ۚ أَتَخْشَوْنَهُمْ ۚ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ * قَاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْدِيكُمْ وَيُخْزِهِمْ وَيَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ وَيَشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنِينَ» (توبه: 13) آیا با گروهی که پیمانهای خود را شکستند و تصمیم به اخراج پیامبر گرفتند، پیکار نمیکنید؟! در حالی که آنها نخستین بار (پیکار با شما را) آغاز کردند؛ آیا از آنها میترسید؟! با اینکه خداوند سزاوارتر است که از او بترسید، اگر مؤمن هستید! با آنها پیکار کنید که خداوند آنان را به دست شما مجازات میکند؛ و آنان را رسوا میسازد؛ و سینه گروهی از مؤمنان را شفا میبخشد؛ (و بر قلب آنها مرهم مینهد).
14 -3 -3- عهدشکنان را به تهدید و مجازات پند ده
خداوند میفرماید: «فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ فَشَرِّدْ بِهِمْ مَنْ خَلْفَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ» (انفال: 57) پس تو اى رسول با چنين مردم عهد شكن در موقع جهاد و مبارزه با توسل به تهديد و مجازات و پند آنان را و پيروانشان را پراكنده و متفرق بنما تا شايد متذكر زشتى نقض عهد خود بشوند.[307]
