علی ماهرالنقش وب سایت علی ماهرالنقش
12 – فنون مقابله با مغرور سازی
شیطان با این فن در صدد مغرور کردن انسان به کرم خدا، پوشانندگی خدا، به حیات دنیا و ظواهر زیبای آن و … است! و با کمک این فن، شیطان تلاش دارد تا انسان خود را ایمن از عذاب پندارد و بر معصیت و گناه دلیر کند و با امید واهی او را به سمت گناه بکشاند؛ و نقطه مقابل آن تقوی و عمل صالح است![218]
خداوند رحیم درباره مغرور شدن بر خدا چنین میفرماید: «يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ* الَّذِي خَلَقَكَ فَسَوَّاكَ فَعَدَلَكَ* فِي أَيِّ صُورَةٍ ما شاءَ رَكَّبَكَ» (انفطار: 6-8). اى انسان! چه چيز تو را به پروردگار كريمت مغرور (دلير) كرده است. آنکه تو را بيافريد و اعضايت تمام گردانيد و اعتدالت بخشيد؛ و به هر صورتى كه خواست تو را تركيب داد؛ و «يا أَيهَا النَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّکمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَ لا يغُرَّنَّکمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ»[219]
ابو حامد غزالى چنین غرور را تعریف میکند که غرور يكى از انواع جهل و نادانى است و عبارت است از اعتماد و تکیه کردن نفس به آنچه مطابق هوا و هوس باشد و طبع آدمى، به خاطر شبهه افكنى و فريب شيطان، به آن گرايش يابد. با توجه به اين معنا، كسى كه بر اثر يك شبهه نادرست و بىاساس، معتقد باشد كه در دنيا يا در آخرت از خير و خوبى برخوردار است، چنين كسى مغرور و فريب خورده است. بيشتر مردم خيال مىكنند كه آدمهای خوبى هستند، درصورتیکه در اين پندار و تصور خود دچار خطا هستند. پس بيشتر مردم مغرور و فريب خوردهاند؛ گو اینکه نوع غرور آنها متفاوت است و درجاتشان در اين مورد فرق مىكند و غرور و فريبخوردگى بعضى روشنتر و شديدتر از ديگران هست.[220]
ما در ادامه به تعدادی از فنون مقابله با این فن شیطان، در سه ساحت شناختی، انگیزشی و رفتاری اشاره خواهیم نمود.
12 -1 – بدل فن مغرور سازی (حیطه شناختی)
یکی از اولین گامهای مقابله با این فن شیطان، شناخت ماهیت و ریشهها و زمینهها و راههای مقابله با مغرور سازی است؛ زیرا شناخت و مقابله با ریشهها و علل بروز موضوعات کمک مهمی در مقابله با پدید آمدن آنها میکند؛ بنابراین در اینجا به چند موردش اشاره میکنیم.
12 -1 -1- بدان که مغرور، فقیر در دنیا و مغبون در آخرت است
امام صادق ع فرمودند: «الْمَغْرُورُ فِي الدُّنْيَا مِسْكِينٌ وَ فِي الْآخِرَةِ مَغْبُونٌ لِأَنَّهُ بَاعَ الْأَفْضَلَ بِالْأَدْنَى»[221] شخص مغرور در دنيا فقير است و در آخرت مغبون خواهد بود؛ زيرا كه او آخرت خود را كه برتر است به دنياى پست فروخته است.
12 -1 -2- بدان که نادان فریب میخورد؛ پس نادان نباش
امام على ع میفرمایند: «كَفى بالاغتِرارِ جَهلًا.»[222] در نادانى انسان همين بس، كه فريب خورد.
12 -1 -3- بدان که هوسها میروند و گناهان میمانند
امام على ع میفرمایند: «لا تَغُرَّنَّكَ العاجِلَةُ بِزُورِ المَلاهِي؛ فإنَاللَّهوَ يَنقَطِعُ ويَلزَمُكَ ما اكتَسَبتَ مِن المَآثِمِ.»[223] زنهار كه دنيا با هوسهای دروغين و بىاساس تو را نفريبد؛ زيرا هوس از بين مىرود و گناهانى كه كسب كردهاى، براى تو مىماند.
12 -1 -4- خود را ایمن از عذاب ندان
امام على ع میفرمایند: «إنّ مِن العِصمَةِ ألّا تَغتَرُّوا بِاللَّهِ.»[224] يكى از عوامل مصون ماندن از گناهان، اين است كه به خدا مغرور نشويد (به او طمع بيهوده مبنديد و خود را از عذاب او ايمن مپنداريد).
12 -2 – بدل فن مغرور سازی (حیطه انگیزشی)
یکی از دیگر از گامهای مقابله با این فن شیطان، تحریک احساسات و ایجاد حب و بغض و ایجاد گرایش و تمایل و ایجاد احساس نیاز و ارزشدهی و ایجاد عاطفه مثبت و نفی عاطفه منفی است! به طوریکه زمینه انگیزشی برای تقوی و عمل صالح را به وجود آورد و زمینه انگیزشی برای مغرور سازی را از بین ببرد! در اینجا به چند مورد از این فنون اشاره مینماییم.
12 -2 -1- با غفلت و غرور، تخم گناه را آبیاری نکن
امام على ع میفرمایند: «زَرَعُوا الفُجُورَ، وسَقَوهُ الغُرورَ، وحَصَدُوا الثُّبُورَ.»[225] تخم گناه كاشتند و با آب غفلت و فريب آبياريش كردند و هلاكت درويدند.
12 -2 -2- به پاكى و علم و عمل و نيكى و عبادت مغرور نشو
پيامبر خدا ص میفرمایند: «يابنَ مَسعودٍ، لا تَغتَرَّنَّ بِاللَّهِ، ولا تَغتَرَّنَّ بصَلاحِكَ وعِلمِكَ وعَمَلِكَ وبِرِّكَ وعبادَتِكَ.»[226] اى پسر مسعود! به خدا مغرور مشو و به پاكى و علم و عمل و نيكى و عبادت خود، فريفته مگرد.
12 -2 -3- نه از نعمتش مغرور باش و نه از سلب نعمت مأیوس!
خداوند میفرماید: «فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَكْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَكْرَمَنِ* وَأَمَّا إِذَا مَا ابْتَلَاهُ فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَيَقُولُ رَبِّي أَهَانَنِ» (فجر: 15-16) امّا انسان هنگامیکه پروردگارش او را برای آزمایش، اکرام میکند و نعمت میبخشد (مغرور میشود و) میگوید: «پروردگارم مرا گرامی داشته است!» و امّا هنگامیکه برای امتحان، روزیش را بر او تنگ میگیرد (مأیوس میشود و) میگوید: «پروردگارم مرا خوار کرده است!»
اما انسان سالک باید بداند كه آزمايش الهى، گاه با نعمت است و گاه با انواع بلا؛ نه از روى آوردن نعمت بايد انسان را مغرور کند و نه روی آوردن بلاها باید مايه ياس و نوميدى او شود. ولى اين انسان کمظرفیت در هر دو حال هدف آزمايش را فراموش مىكند، به هنگام روى آوردن نعمت چنان مىپندارد كه مقرب درگاه خدا شده و اين نعمت دليل بر آن قرب است.[227]
12 -3 – بدل فن مغرور سازی (حیطه رفتاری)
با بهرهگیری از دو دسته بدل (شناختی و انگیزشی) برای این فن شیطان، اکنون به ساحت رفتاری وارد میشویم در ادامه به تعدادی از این بدلها اشاره مینماییم.
12 -3 -1- به بهانه امید به غفرانیت و رحمت خدا، گناه نکن
امام صادق ع میفرمایند: «إنّ اللَّهَ تبارَكَ وتعالى عَلِمَ ما العِبادُ عامِلُونَ، وإلى ماهُم صايِرُونَ، فَحَلُمَ عَنهُم عندَ إعمالِهِمُ السيّئةِ لِعِلمِهِ السابِقِ فيهِم، فلا يَغُرَّنَّكَ حُسنُ الطَّلَبِ ممَّن لا يَخافُ الفَوتَ.»[228] همانا خداى تبارك و تعالى مىداند كه بندگان چه خواهند كرد و به سوى چه سرنوشتى رهسپار خواهند شد. از اينرو، وقتی گناه و بدى مىكنند، چون از پيش به آنچه مىكنند آگاه است، كارى به آنها ندارد. پس مبادا رفق و مدارا از سوى كسى كه بيم از دست دادن چيزى را ندارد، تو را بفريبد.
12 -3 -2- فریب چشمپوشی خدا را نخور!
امام على ع فرمودند: «الحَذَرَ الحَذَرَ أيُّها المغرورُ! واللَّهِ، لقد سَتَرَ حتّى كأنَّهُ قد غَفَرَ!»[229] زنهار، زنهار، اى فريب خورده! به خدا سوگند كه او چنان [گناهان را] پوشانده، كه گويى بخشيده است.
12 -3 -3- کیفر خدا را به بازی نگیر
در زبور آمده است: «ابنَ آدَمَ، لمّا رَزَقتُكُم اللِّسانَ وأطلَقتُ لَكُمُ الأوصالَ ورَزَقتُكُمُ الأموالَ، جَعَلتُمُ الأوصالَ كُلَّها عَوناً على المَعاصِي، كأنَّكُم بي تَغتَرُّونَ، وبعُقُوبَتي تَتَلاعَبُونَ!»[230] اى پسر آدم! چون به شما نعمت زبان را روزى كردم و اندام و جوارح در اختيارتان نهادم و مال و ثروت روزيتان كردم، از همه اندامها و اعضاى بدن خود در راه معاصى و گناهان كمك گرفتيد، گويى به من مغرور گشتهايد و كيفر مرا به بازى گرفتهايد.
12 -3 -4- فریب مهلت را نخور
امام على ع میفرمایند: «مَنِ اغتَرَّ بِالمَهَلِ اغتَصَّ بالأجَلِ.»[231] هر كه فريب مهلت را بخورد، اندوه مرگ گلوگیرش شود.
12 -3 -5- از مدح دیگران مغرور نشو
امام على ع میفرمایند: «أيُّها النّاسُ، اعلَموا أنّهُ ليسَ بعاقِلٍ مَنِ انزَعَجَ مِن قَولِ الزُّورِ فيهِ، ولابحَكيمٍ مَن رَضِيَ بثَناءِ الجاهِلِ علَيهِ.»[232] اى مردم! بدانيد كه هر كس از سخن دروغ و نا حقّ درباره خود رنجيده شود، خردمند نيست و هر كس از مدح و ثناى نادان درباره خود خوشحال شود، حكيم نیست.
12 -3 -6- مراقب این کمینگاههای شیطان باش
امام صادق ع بعضی کمینگاههای شیطان برای اجرای فن مغرور سازی را کمینگاه ثروت؛ کمینگاه تندرستى و عمر دراز؛ کمینگاه فرزندان و دوستان و ياران؛ کمینگاه دستیابی به آرزوها؛ کمینگاه علم؛ کمینگاه اصل و نسب؛ کمینگاه وانمود کردن پشیمانی از كوتاهى در عباداتت؛ کمینگاه خودنمايى به عبادت بدون اخلاص، کمینگاه خداخواهی ظاهری و خودخواهی باطنی؛ کمینگاه نصیحت و خیرخواهی مردم با هدفت جلب توجه به خودت؛ کمینگاه نكوهش نفس با حقيقت ستايش آن؛ کمینگاه از دست دادن آخرت ماندنی برای دنیای نماندنی! بر میشمارند و بدل این فن شیطان را «توبه» و «شناخت معایب خود» و «راضی نبودن به وضع موجود خود» ذکر مینمایند!
امام صادق ع میفرمایند: «المَغرورُ فيالدنيا مِسكينٌ، وفيالآخِرَةِ مَغبونٌ؛ لأنّهُ باعَ الأفضَلَ بالأدنى، ولا تَعجَبْ من نفسِكَ، فَرُبّما اغتَرَرتَ بمالِكَ وصِحَّةِ جِسمِكَ أن لَعَلَّكَ تَبقى.
ورُبّما اغتَرَرتَ بِطُولِ عُمُرِكَ وأولادِكَ وأصحابِكَ لعلَّكَ تَنجُو بِهِم.
ورُبّما اغتَرَرتَ بحالِكَ ومُنيَتِكَ، وإصابَتِكَ مَأمُولَكَ وهَواكَ، وظَنَنتَ أنّكَ صادِقٌ ومُصِيبٌ.
ورُبّما اغتَرَرتَ بما تُرِي الخَلقَ مِن النَّدَمِ على تَقصيرِكَ فِي العِبادَةِ، ولَعَلَّ اللَّهَ تعالى يَعلَمُ مِن قلبِكَ بخِلافِ ذلكَ.
ورُبَّما أقَمتَ نفسَكَ علَى العِبادَةِ مُتَكَلِّفاً واللَّهُ يُريدُ الإخلاصَ.
ورُبّما افتَخَرتَ بعِلمِكَ ونَسَبِكَ، وأنتَ غافِلٌ عن مُضمَراتِ ما في غَيبِ اللَّهِ.
ورُبّما تَدعُو اللَّهَ وأنتَ تَدعُو سِواهُ.
ورُبّما حَسِبتَ أنّكَ ناصِحٌ لِلخَلقِ وأنتَ تُرِيدُهُم لنفسِكَ أن يَمِيلُوا إلَيكَ.
ورُبّما ذَمَمتَ نفسَكَ، وأنتَ تَمدَحُها علَى الحَقيقَةِ.
واعلَم أنَّكَ لن تَخرُجَ مِن ظُلُماتِ الغُرورِ والتَمَنِّي إلّابِصِدقِ الإنابَةِ إلَى اللَّهِ تعالى، والإخباتِ لَهُ، ومَعرِفَةِ عُيُوبِ أحوالِكَ مِن حيثُ لا يوافِقُ العَقلَ والعِلمَ، ولا يَحتَمِلُهُ الدِّينُ والشَّريعَةُ وسَنَنُ القُدوَةِ وأئمّةِ الهُدى، وإن كُنتَ راضِياً بما أنتَ فيه فما أحَدٌ أشقى بِعلمِهِ مِنكَ وأضيَعَ عُمُراً وأورَثَ حَسرَةً يومَ القِيامَةِ.»[233]
آدم فريب خورده [از دنيا] در دنيا بينواست و در آخرت بازنده؛ زيرا چنين كسى ارزشمندترين چيز (آخرت) را به بىارزشترين چيز (دنيا) فروخته است؛ و از خود راضى و مغرور مباش؛ زيرا
گاه فريب ثروت و تندرستى خويش را مىخورى و خيال مىكنى كه براى هميشه زندهاى.
گاه فريب عمر دراز و فرزندان و دوستان و يارانت را مىخورى، به اين خيال كه اینها موجب نجات تو هستند.
گاه فريب وضعيت خود و آرزوها و دست يافتن به اميد و خواستهات را مىخورى و مىپندارى كه تيرت به هدف خورده و راه درست را رفتهاى.
گاه فريب اين را مىخورى كه به مردم وانمود مىكنى از كوتاهى كردن در عبادت پشيمانى، حالآنکه خداوند متعال مىداند كه خلاف آن در دل تو مىگذرد.
گاه با زحمت نفست را براى خودنمايى به عبادت وامىدارى، درصورتیکه خداوند خواستار اخلاص است.
گاه به علم و اصل و نسب خود مىنازى، حالآنکه از آنچه در غيب خداوند نهفته است بىخبرى.
گاه باشد كه به ظاهر خدا را بخوانى، اما در واقع ديگرى را مىخوانى. گاه به گمان خودت مردم را نصيحت و خيرخواهى مىكنى، اما در واقع غرض تو جلب توجه و متمايل كردن آنان به سوى خودت هست.
گاه نفس خويش را نكوهش مىكنى، حال آنکه در حقيقت در پى ستايش آن هستى.
بدان كه از تاریکیهای فريب و آرزو هرگز بيرون نروى، مگر اینکه از سر راستى به پيشگاه خداوند متعال توبه برى و در برابرش فروتنى و زارى كنى و معايبى را كه در تو هست و با عقل و علم سازگارى ندارند و دين و شريعت و روشها و معيارهاى پيامبر و ائمه هدى آنها را تحمل نمىكنند، بشناسى. اگر به وضعى كه دارى خرسند و قانع باشى، كسى به دانشش بدبختتر و عمر تباهتر از تو نيست و بيش از هر كس ديگر در قيامت افسوس خواهى خورد.
12 -3 -7- از گناهت بترس، شاید رستگار شوی
امام على ع خطاب به معاويه فرمودند:«غَرَّكَ عِزُّكَ، فَصارَ قُصارُ ذلكَ ذُلَّكَ، فَاخشَ فاحِشَ فِعلِكَ، فَعَلَّكَ بهذا تُهدى.»[234] عزتت، تو را فريفت و سرانجام آن خوارى تو باشد. پس از كردار زشت خويش بترس، شايد بدين وسيله هدايت شوى.
12 -3 -8- به فکر خودت باش و بیماریت را درمان کن
امام علی ع به هنگام تلاوت آيه ششم سوره انفطار، «اى انسان، چه چيز تو را در برابر پروردگار كريمت مغرور ساخته است» فرمودند: «برهان گناهكار، نادرستترين برهانها است و عذرش از توجيه هر فريب خوردهاى بیاساستر و خوشحالى او از عدم آگاهى است. اى انسان! چه چيز تو را بر گناه جرئت داده؟ و در برابر پروردگارت مغرور ساخته؟ و بر نابودى خود علاقهمند كرده است؟ آيا بيمارى تو را درمان نيست؟ و خوابزدگی تو بيدارى ندارد؟ چرا آنگونه كه به ديگران رحم مىكنى، به خود رحم نمىكنى؟ چه بسا كسى را در آفتاب سوزان مىبينى بر او سايه مىافكنى يا بيمارى را مىنگرى كه سخت ناتوان است، از روى دلسوزى بر او اشك مىريزى، امّا چه چيز تو را بر بيمارى خود بیتفاوت كرده؟ و بر مصيبتهاى خود شكيبا و از گريه بر حال خويشتن باز داشته است؟ درحالیکه هيچ چيز براى تو عزيزتر از جانت نيست! چگونه ترس از فرود آمدن بلا، شب هنگام تو را بيدار نكرده است؟ كه در گناه غوطهور و در پنجه قهر الهى مبتلا شدهاى؟»[235]
12 -3 -9- با یادآوری آغاز و پایانت، غرورت را درمان کن
امام علی ع فرمودند: «فرزند آدم را با فخر فروشى چه كار؟ او كه در آغاز نطفهاى گنديده و در پايان مردارى بد بو است، نه مىتواند روزى خويشتن را فراهم كند و نه مرگ را از خود دور نمايد.»[236]
