11 – فنون مقابله با شایعه سازی

شیطان با این فن در صدد شایعه‌سازی هست! و با کمک این فن، شیطان تلاش دارد تا در دل اشخاص ایجاد ترس و هراس و اضطراب و یأس و گمراهی و تفرقه بین مؤمنین نماید؛ و نقطه مقابل آن قول سدید (سخن استوار و درست)[200] است![201] در ابن باره خداوند می‌فرماید: «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى‏ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا.» (نساء: 83) و هنگامی که خبری از پیروزی یا شکست به آن‌ها برسد، (بدون تحقیق) آن را شایع می‌سازند؛ درحالی‌که اگر آن را به پیامبر و پیشوایان باز می‌گردانند، حقيقت امر را از آنان درمى‌يافتند.

شایعه‌سازی بر سه پایه انسانی استوار است؛ 1- شایعه ساز (کسی که شایعه را درست می‌کند)، 2- شایعه پراکن (کسی که شایعه را نشر می‌دهد) و 3- شایعه پذیر (کسی که شایعه را می‌پذیرد)! و ما در اینجا به هر سه شایعه ساز می‌گوییم؛ زیرا در چرخه تولید و نشر شایعه نقش دارند!

ما در ادامه به تعدادی از فنون مقابله با این فن شیطان، در سه ساحت شناختی، انگیزشی و رفتاری اشاره خواهیم نمود.

11 -1 – بدل فن شایعه‌سازی (حیطه شناختی)

یکی از اولین گام‌های مقابله با این فن شیطان، شناخت ماهیت و ریشه‌ها و زمینه‌ها و راه‌های مقابله با شایعه‌سازی است؛ زیرا شناخت و مقابله با ریشه‌ها و علل بروز موضوعات کمک مهمی در مقابله با پدید آمدن آن‌ها می‌کند؛ بنابراین در اینجا به چند موردش اشاره می‌کنیم.

11 -1 -1- شایعه را بشناس

شایعه خبرى است كه فاش شود، ولى صحت و سقم (نادرستى) آن معلوم نباشد.[202]

11 -1 -2- شایعه ساز را بشناس

مصادیق شایعه‌پراکنان مشتمل بر موارد زیر هستند:

دسته‌بندی اول:

• شایعه ساز (کسی که شایعه را درست می‌کند)
• شایعه پراکن (کسی که شایعه را نشر می‌دهد)
• شایعه پذیر (کسی که شایعه را می‌پذیرد)!

دسته‌بندی دوم:[203]

• بيمار دلان‏: «… وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ …» (احزاب: 60)
• جاسوسان‏[204]: «الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ …» (آل‏عمران: 173)
• زنان دربار مصر[205]: «وَ قالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ امْرَأَتُ الْعَزِيزِ تُراوِدُ فَتاها عَنْ نَفْسِهِ قَدْ شَغَفَها حُبًّا …» (يوسف: 30)
• ساده‏لوحان‏: «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ …» (نساء: 83) و «إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ …» (نور: 11)
• منافقان‏: «الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ …» (آل‏عمران: 173) و «لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا» (احزاب: 60)
• يهود: «لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا» (احزاب: 60)

11 -2 – بدل فن شایعه‌سازی (حیطه انگیزشی)

یکی از دیگر از گام‌های مقابله با این فن شیطان، تحریک احساسات و ایجاد حب و بغض و ایجاد گرایش و تمایل و ایجاد احساس نیاز و ارزش‌دهی و ایجاد عاطفه مثبت و نفی عاطفه منفی است! به طوریکه زمینه انگیزشی برای قول سدید (سخن استوار و درست) را به وجود آورد و زمینه انگیزشی برای شایعه‌سازی را از بین ببرد! در اینجا به چند مورد از این فنون اشاره می‌نماییم.

11 -2 -1- شایعه ساز دروغگوست

شایعه یعنی خبرى که راست و دروغش معلوم نباشد و مادامی‌که صحتش یقینی نشود حکم آن اتهام زدن دروغ (افک) است! و خداوند كسانى را كه اتهام دروغ (افك) را شنيدند و آن را رد و تكذيب نكردند، توبیخ نموده است! «لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً وَ قالُوا هذا إِفْكٌ مُبِينٌ» (نور: 12) چرا هنگامی که این (تهمت) را شنیدید، مردان و زنان با ایمان نسبت به خود (و کسی که همچون خود آن‌ها بود) گمان خیر نبردند و نگفتند این دروغی بزرگ و آشکار است؟! اين آيه توبيخ كسانى است كه وقتى داستان افك را شنيدند آن را رد ننمودند و متهمين را اجل از چنين اتهامى ندانسته و نگفتند كه اين صرفاً افترايى است آشكار؛ و معناى آيه چنين مى‏شود كه چرا وقتى افك را شنيديد به جاى اينكه نسبت به مؤمنين متهم، حسن ظن داشته باشيد، به تراشنده افك، حسن ظن پيدا كرديد و بدون علم درباره اهل ايمان سخنى گفتيد؟ و شما مؤمنين و مؤمنات كه شنونده افك بوديد نگفتيد كه اين مطلب افك و دروغى است آشكار؛ با اينكه بر حسب قاعده دينى، خبرى كه مخبر آن، علمى بدان ندارد و ادعايى كه مدعى آن شاهدى بر آن ندارد، محكوم به كذب است، زیرا وقتى مدعى، شاهد نياورد، نزد خدا- شرعاً- محكوم است به دروغگويى.[206]

11 -2 -2- شایعه ساز مورد لعن است

آيه «لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ …» (احزاب: 60) درباره مردمى از منافقين نازل شد كه در مدينه زندگى مى‏كردند و همواره به رسول خدا ص زخم زبان مى‏زدند و چون آن جناب مى‏خواست به جنگى برود، در بين مسلمانان انتشار مى‏دادند كه باز هم مرگ و اسيرى؛ و مسلمانان اندوهناك مى‏شدند و نزد رسول خدا ص شكايت مى‏كردند و خداى تعالى دستور داد جز اندكى از ايشان، همگى را از مدينه بيرون كنند؛ و در روايت ابى الجارود از ابى جعفر (ع) آمده كه فرمود: «مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِيلًا»[207] پس به فرمان خدا واجب شده است بر آنان لعنت بعد از لعنت‏.[208]

11 -2 -3- شایعه ساز شخصی ضعیف الایمان است

علامه طباطبایی در ادامه تفسیر آیه «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ …» (نساء: 83) بیان می‌دارند که منظور از امر چیزى که راجع به خوف و امن به آنان مى‏رسد و آن خبر را اشاعه مى‏دهند، اراجیفى است که به وسیله کفار و ایادى آن‌ها براى ایجاد نفاق و خلاف در بین مؤمنین ساخته و پرداخته مى‏شد و مؤمنین ضعیف الایمان آن را منتشر مى‏کردند و فکر نمى‏کردند که انتشار این خبر باعث سستى عزیمت مسلمانان مى‏شود، چیزى که هست خداى تعالى آنان را از این عمل که پیروى شیطان‌هایی است که آورنده این اخبار هستند، حفظ فرمود و نگذاشت آن صحنه‌سازان، مؤمنین را به خوارى و ذلت بکشانند.[209]

11 -2 -4- شایعه‌سازی موجب ذلت دنیا و عذاب آخرت است

گوش سپاری به شايعه و دروغ، موجب ذلت و خوارى در دنياست[210]؛ «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ لا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ … وَ مِنَ الَّذِينَ هادُوا سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ سَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ‏ … لَهُمْ فِي الدُّنْيا خِزْيٌ وَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ عَذابٌ عَظِيمٌ‏ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ‏ …» (مائده: 41-42) ای فرستاده (خدا)! آن‌ها که در مسیر کفر شتاب می‌کنند … تو را اندوهگین نسازند! و (همچنین) گروهی از یهودیان که خوب به سخنان تو گوش می‌دهند تا دستاویزی برای تکذیب تو بیابند؛ آن‌ها جاسوسان گروه دیگری هستند که خودشان نزد تو نیامده‌اند؛ … آن‌ها کسانی هستند که خدا نخواسته دل‌هایشان را پاک کند؛ در دنیا رسوایی و در آخرت مجازات بزرگی نصیبشان خواهد شد؛ آن‌ها پذيرا و شنواى دروغ هستند!

11 -2 -5- شیعه محمد ص و آل محمد ع شایعه ساز نیست

امیرالمؤمنین ع فرمود: خوشا به حال هر بنده گمنامى كه بدو اعتناء نشود، مردم را شناسد و مردمش نشناسند، خدا او را اهل رضوان خود شناسد، آنانند چراغ‌های هدايت كه كشف شود از آن‌ها هر فتنه تيره و گشوده شود برایشان در هر رحمت، فاش كن و شايعه‏ پراكن نباشند و نه جفاكار و خودنما؛ و فرمود: خوب بگوئيد تا خوشنام باشيد و نيكى كنيد تا خوش کردار باشيد و شتاب‌زده و شايعه پراكن نباشيد، زيرا خوبان شما آن‌هایند كه چون بدان‌ها نگاه شود خدا ياد شود و بدان شما آنان كه دنبال سخن‌چینی باشند و دوستان را از هم جدا كنند و براى پاكان عیب‌جویند.[211]

و نیز امام باقر ع فرمود: اى ميسره! آيا شيعيانمان را به تو معرفى كنم؟ گفتم: بلى، فدايت شويم. فرمود: شيعيان ما دژهايى مستحكم در سينه‏هايى استوار هستند، داراى انديشه‏اى محكم و استوارند، كه شايعه‏ پراكن حرف نيستند، مردمان تهى و خودنما نيستند، زاهدان شب و شيران روزند.[212]

11 -3 – بدل فن شایعه‌سازی (حیطه رفتاری)

با بهره‌گیری از دو دسته بدل (شناختی و انگیزشی) برای این فن شیطان، اکنون به ساحت رفتاری وارد می‌شویم در ادامه به تعدادی از این بدل‌ها اشاره می‌نماییم.

11 -3 -1- به شایعه ساز بدبین باش نه به مؤمنين متهم

معنای آیه «…ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ» این است که چرا وقتى افك را شنيديد به جاى اينكه نسبت به مؤمنين متهم، حسن ظن داشته باشيد، به تراشنده افك، حسن ظن پيدا كرديد و بدون علم درباره اهل ايمان سخنى گفتيد؟[213] پس ای انسان عاقل، به شایعه ساز بدبین باش نه به مؤمنين متهم!

11 -3 -2- شایعه را تکذیب کن

دستور صریح خداوند است که «لَوْلَا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْرًا وَقَالُوا هَذَا إِفْكٌ مُبِينٌ» (نور: 12) چرا هنگامی که این (تهمت) را شنیدید، مردان و زنان با ایمان نسبت به خود (و کسی که همچون خود آن‌ها بود) گمان خیر نبردند و نگفتند این دروغی بزرگ و آشکار است؟!

11 -3 -3- از شایعه‌سازها حجت و سند بخواه

پیامبر عزیزمان ص می‌فرمایند: «الْبَيِّنَةُ عَلَى‏ الْمُدَّعِي‏ وَ الْيَمَيِنُ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْه …»[214] دليل و شاهد به عهده مدعى و سوگند به عهده منكر است؛ که البته امری عقلی نیز هست؛ بنابراین در مواجهه با شایعه سازان چه روشی پسندیده‌تر از آنکه از آن‌ها دلیل و حجت و سند مطالبه نماییم! اگر سندی ارائه نمود حرفش ثابت می‌شود و اگر «مدعى، شاهد نياورد، نزد خدا- شرعاً- محكوم است به دروغگويى.»[215]

11 -3 -4- به پیامبر و اولی الامر رجوع کن

یکی دیگر از بدل‌های این فن شیطان رجوع به اهل ذکر است! یعنی پیامبر ص و اولی الامر؛ «… وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ» (نساء: 83) اگر آن را به پیامبر و پیشوایان باز می‌گردانند، حقيقت امر را از آنان درمى‌يافتند.

11 -3 -5- شایعه ساز باید مجازات شود

بر اساس آنچه درباره مجازات شایعه‌سازان بیان داشته‌اند؛ مجازات شایعه‌سازی مشتمل بر موارد ذیل هستند.[216]

• تبعيد: تبعيد و آواره سازی، كيفر شايعه‏سازان و برهم‏زنندگان آرامش جامعه است. «لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ‏ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا …» (احزاب: 60-61)
• اعدام‏: اعدام، كيفر شايعه‏پراكنان و برهم‏زنندگان آرامش جامعه است. «لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ … أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتِيلًا.» (احزاب: 60-61)
• عذاب دنيوى‏: عذاب دردناك در دنيا، كيفر علاقه‏مند به شايعه‏سازان و رواج دهندگان آن در جامعه اسلامى است. «إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ …» (نور: 19)
• عذاب اخروى: عذاب سخت آخرتى، كيفر شايعه‏پراكنان بر ضد پيامبر ص هست. «إِنَّ الَّذِينَ جاؤُ بِالْإِفْكِ‏ … وَ الَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذابٌ عَظِيمٌ‏ إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ …» (نور: 11 و 19)
• لعن بر شايعه‏ پراكنان: شايعه‏پراكنان، مورد لعنت الهى هستند. «… وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ … مَلْعُونِينَ‏ …» (احزاب: 60 و 61)

11 -3 -6- به فضل خدا امیدوار باش

انسان عاقل همه تلاشش را برای انجام وظیفه به عمل می‌آورد و البته همواره به فضل خدای مهربان امیدوار است! زیرا «فضل و رحمت الهى بر مؤمنان، بازدارنده آنان از شايع كردن اخبار امنیتی و جنگى، قبل از آگاه ساختن رهبران اسلامى است!»[217] «وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ‏ … وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا.» (نساء: 83) و «… لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ ما يَكُونُ لَنا أَنْ نَتَكَلَّمَ بِهذا سُبْحانَكَ هذا بُهْتانٌ عَظِيمٌ‏ وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ.» (نور: 15 و 16 و 20)