1-2- شیطان شناسی
پس از تبیین شرائط محیط نبرد انسان و ابلیس، اینک از زوایای مختلفی به شناسایی این ملعون میپردازیم و مشخصات هویتی و راهبردی ابلیس را «از منظر خودش» به بحث میگذاریم! یعنی بیان مینماییم که در برنامه راهبردی ابلیس چه بیانیه مأموریتی تدوین شده و چه اهدافی را در برنامهاش مصوب! نموده است.
بنابراین با منظر تعریف شده، میخواهیم شیطان را به خوبی بشناسیم و تحلیل نماییم، تا در ادامه مسیرمان به راهبردها و راهکارهای مناسبی برای مقابله با او و یارانش دست یابیم.
1-2-1- مشخصات هویتی ابلیس
در این بخش به مشخصات هویتی ابلیس پرداختیم و موضوعات زیر را تبیین نمودیم.
1-2-1-1- ابلیس کیست؟
درباره حقیقت و ذات این موجود شریرى که نامش را ابلیس نهاده شده، جز مختصرى نمیدانیم که در ادامه بیان میکنیم.
1-2-1-2- نام شیطان کدام چیست؟
در قرآن کریم از عبارات «ابلیس» و «شیطان» استفاده شده است. به طوری که «ابلیس» نام خاص موجودی است زنده، با شعور و اراده، مکلّف و متمرّد که از سجده بر حضرت آدم7 امتناع ورزید و از درگاه الهی رانده شد؛ و «شیطان» به معناى شرور است، چه از جن باشد و چه از انس.
بنابراین باید گفت ابلیس اسم خاص است، برای آن متمرد رانده شده از درگاه الهی و شیطان اسم عام است برای هر موجود موذی و شریر؛ پس هر شیطانی ابلیس نیست، اما ابلیس شیطان است.
1-2-1-3- جنس ابلیس
ابلیس از جنیان است و جنس جنیان از آتش هست که دارای نکات اصلی زیر است
- ابلیس از جن است.
- جن از آتش است.
1-2-1-4- جسم ابلیس
شیطان جسم دارد زیرا پر شدن جهنّم در صورتى است که ابلیس داراى جسم باشد و مانند ملائکه مجرد نیست.
1-2-1-5- چهره ابلیس
ابلیس چهرهای بسیار کریه و نفرتانگیز دارند.
1-2-1-6- سخن گفتن ابلیس
ابلیس دارای کلام و گفتار است و مکرراً با خداوند، آدم و حوا و انس و جن گفتگوی دو طرفه کرده است.
1-2-1-7- تناسل ابلیس
ابلیس مانند سایر جانداران نر و ماده و ازدواج و توالد و تکاثر دارند؛ اما درباره جزئیات آن چیزی نمیدانیم.
1-2-1-8- عمر ابلیس
از ابتدا و انتهای حیات ابلیس چیزی نمیدانیم! فقط میدانیم قبل از حضرت آدم خلق شده و عمر طولانیِ بیبرکت و بسیار خطرناک و بد عاقبتی دارد و در روز معلوم که ممکن است «روز نفخ صور» یا «روزى ظهور حضرت مهدیQ» و یا «روز قیامت» باشد از دنیا میرود.
1-2-1-9- قبیله و ذریه ابلیس
ابلیس دارای قبیله، ذریه و حزب است که به دو گروه کلی تقسیم میشوند: شیاطین جن و انس.
1-2-1-10- ماهیت ابلیس
ابلیس جنی است؛ پنهان، مختار، مکلف، محشور شونده، سرکش، شرور و عصیانگر، اغوا شده، ملعون، مطرود، مهلت خواه، ستمکار، آمِر به منکر، پَست و حقیر و بی خیر و برکت؛ که به لحاظ اعتقاداتی خدا باور و خدا ترس، معاد باور، کافر و نژادپرست است و به لحاظ اخلاقی متکبر و مستکبر، حسود، کینهتوز، خود برتر بین، عهدشکن و حیلهگر، دروغگو، فریبکار و منافق، قیاس کننده، توجیهکننده، ناسپاس و لجوج هست؛ و در رفتار متمرد، دشمن، فاسق، حیلهگر، کمین کننده، اغواگر، وسوسهگر، زینت کننده، دعوتکننده، تحریککننده، گمراهکننده، عریان کننده، خوارکننده، نقشهکش و منتقم است؛ که خداوند حکیم و بصیر به او مهلت پلیدی، وسوسه، تسویل و زینت تا وقت معلوم داده است.
1-2-1-11- هستیشناسی ابلیس
ابلیس بر اساس ادعاهایش که در قرآن کریم بیان شده، همه ابعاد هستی را همانطور که خداوند ترسیم نموده باور دارد! او به آفرینش جهان هستی و از جمله آفرینش خودش و انسان توسط خداوند حکیم باور دارد؛ او همه ارکان هستی را میشناسد و قبول دارد! او اصول و قواعد حاکم بر هستی را میشناسد؛ او وحدانیت خداوند را به رسمیت میشناسد و مبدأ و معاد را قبول دارد؛ سؤال و جواب را قبول دارد و برزخ و قیامت را نیز!
اما جهانبینی ابلیس که مشتمل بر نگاه به هستی بر اساس مکتب ابلیس است، ابعاد متفاوتی دارد؛ زیرا ابلیس دارای مکتبی مادی، منفعت طلبانه، نژادپرستانه و مشرکانه هست و بنابراین جهانبینی، خودش را برتر از آدم و بنیآدم میداند و معتقد است که خداوند اغوایش نموده و برتری آدم بر خودش را قبول ندارد.
1-2-1-12- انسانشناسی ابلیس
بر اساس نگاه ابلیس، انسان به دلیل آنکه از خاک آفریده شده، موجودی پست است و خودش را برتر از انسان میداند. انسان را اغواپذیر و آسیبپذیر میداند و بسیار امیدوار است که با روشها و فنون و ابزارهایش بسیاری از بنیآدم را از دامنه اشخاص «شکور» خارج و در زمره افراد «کفور» قرار دهد.
ابلیس چهار نقطه ضعف در آدمی نشانهگذاری نموده (آرزوهای بلند، حرص برای بازماندگان، انحرافات دینی و عقیدتی و شهوترانی و حب دنیا) و امیدوار است از آن چهار جهت، دمار از روزگار بنیآدم در آورد!
1-2-1-13- معرفتشناسی ابلیس
راههای معرفت ابلیس نسبت به انسان فراخ است و در این باب به طور عمومی معرفت نسبتاً کاملی نسبت به بنیآدم دارد! این موجود به لحاظ عقلی، شناخت عقلی خوبی از انسان دارد، زیرا شاهد خلق او بوده و ویژگیهای او را از کلام حضرت حقجل و اعلي شنیده است و به لحاظ علمی و تجربی به دلیل آنکه خداوند اذن حضور و کسب اطلاعات از بشر را به او داده، کم و کسر اطلاعاتی زیادی ندارد.
1-2-1-14- ویژگیها اعتقادی ابلیس
ویژگیهای اعتقادی ابلیس شامل موارد زیر هستند.
- خدا باور و خدا ترس
- معاد باور
- کافر مخفی
- نژادپرست
- خدا را عامل گمراهی خودش میداند
- انسان را اغواپذیر میداند
نکته: در باب کفر ابلیس سؤال مهمی مطرح میشود که چگونه ممکن است ابلیس ضمن خداباوری و معادباوری، کافر بوده باشد؟! و پاسخ اجمالی آن چنین است که «به هر اعتقادی ایمان گفته نمیشود؛ ایمان در موردی گفته میشود كه انسان به حقیقتی تسلیم بشود.» یعنی مجموعه شناخت، باور و اعتقاد و تسلیم به باور را ایمان میگوییم و این چیزی است که ابلیس نداشت! پس ابلیس ضمن خداباوری و معادباوری، کافر بوده است!
1-2-1-15- ویژگیهای اخلاقی ابلیس
ویژگیهای اخلاقی ابلیس شامل موارد زیر هستند.
- متکبر و مستکبر
- حسود
- کینهتوز
- خود برتر بین
- عهدشکن و حیلهگر
- دروغگو و منافق
- قیاس کننده
- توجیهکننده
- ناسپاس
- عزم جزم و جدیت
- لجوج دائمی
- نقشهکش
1-2-1-16- ویژگیهای رفتاری ابلیس
ویژگیهای رفتاری ابلیس شامل موارد زیر هستند.
- متمرد دستور سجده
- دشمنی و عناد
- فاسق
- حیلهگری
- کمین کننده
- گمراهکننده – مُضِل
- منتقم
