پنج‌شنبه 20 مرداد 1401

کنترل و نظارت از نگاه دین

 

بر اساس تعاریف رایج، مدیریت فرآیند به‌کارگیری مؤثر و کارآمد منابع مادی و انسانی در برنامه‌ریزی، سازماندهی، بسیج منابع و امکانات، هدایت و کنترل است که برای دستیابی به اهداف سازمانی و بر اساس نظام ارزشی موردقبول صورت می‌گیرد. (رضائیان, اصول مدیریت, 1391)

و برای مدیریت اجزایی برشمرده اند، مانند موارد زیر:

  • هدف‌گذاری
  • برنامه‌ریزی
  • سازمان­دهی
  • تصمیم‌گیری
  • هدایت و رهبری
  • ارتباطات
  • هماهنگی
  • کنترل و ارزیابی

 

در اینجا کنترل (نظارت)، شامل فعل یا افعالی است در مدیریت که تسلط قدرتمندانه دانشی بر کلیه اجزاء موجود در یک سازمان را برای جلوگیری از ایراد و اشکال و خطا و اصلاح نمودن آن‌ها را بر اساس شاخص‌ها اثبات می‌کند.

با این مقدمه می خواهیم مروری کنیم بر مفاهیم دینی ما در موضوع کنترل، نظارت و مراقبت در سازمان.

خداوند کریم یکی از ارکان مدیریت در نظام هستی را کنترل، نظارت و مراقبت برشمرده است، که در ادامه به تعدادی از آنها اشاره می شود.

 

مراقبت و نظارت در آیات قرآن

  • إِنَّ اللَّهَ كاَنَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا یعنی: زيرا خداوند، مراقب شماست.[1]
  • إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلَيْكُمْ رَقيباً یعنی: همانا خدا مراقب اعمال شما است.[2]
  • وَ كانَ اللَّهُ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ رَقيباً یعنی: و خدا بر هر چيز مراقب بوده است.[3]
  • وَ كُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهيداً ما دُمْتُ فيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَني‏ كُنْتَ أَنْتَ الرَّقيبَ‏ عَلَيْهِمْ وَ أَنْتَ عَلى‏ كُلِّ شَيْ‏ءٍ شَهيدٌ

یعنی: و تا در ميان ايشان بودم شاهد اعمال‏شان بودم پس از اينكه مرا بسوى خود خواندى تو خودت مراقب و شاهد بر آنان بودى و تو بر هر چيز شاهدى.[4]

 

 

  • ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقيبٌ‏ عَتيدٌ

یعنی: هيچ سخنى در فضاى دهان نمى‏آورد مگر آنكه در همانجا مراقبى آماده است.[5]

 

  • وَ تَواصَوْا بِالْحَقِّ وَ تَواصَوْا بِالصَّبْرِ[6]

يكى از مزاياى منحصر بفردى كه فقط در دين اسلام هست ضمانت اجرائى آن است كه بر خلاف ساير قوانين و مقررات دينى و حكومتى ساير ملت‏ها در اسلام بر سه اصل استوار است:

1- اجراى قانون تشويق و تنبيه يا مجازات مجرمين.

2- تربيت و ارشاد و تعليم از كودكى تا پيرى.

3- نظارت همگانى بر يكديگر و نقش مردم در اين امور و اين اصل سوم ويژه اسلام است.[7]

 

  • كُلُّكُمْ‏ رَاعٍ‏ وَ كُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ‏ رَعِيَّتِهِ

اسلام دارای سه ضمانت اجرا يا سه ركن اساسى در حكومت اسلامى هست:

اوّل- ايجاد ايمان و رشد تربيت فطرى و وجدانى انسانها

دوّم- ضمانت اجرايى مكتب اسلام، نظارت همگانى و دادن مسئوليّت به عموم افراد در كار يكديگر است، در كار حكومت نظارت در اجراى كار قانونى با گزينش انسانهاى عالم و پرهيزكارى كه بدون هوى و هوس و بدون روحيه عوامفريبى گردد، بدون حب دنيا و جاه طلبى، امّا با داشتن روحيّه ايثار، شجاعت و فداكارى باشند انجام مى‏دهد زيرا قرآن مى‏گويد: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ (آل عمران-104)

[8]

 

  • وَ لا تَجَسَّسُوا[9] اين حكم اخلاقى است كه در سوره‏اى بنام حجرات يعنى همانجايى كه انسانها به زندگى خصوصى و نه اجتماعى مشغولند آمده است … و ربطى به نظارت عمومى كه يكى از اركان ضمانت اجرائى احكام حكومت اسلامى است ندارد زيرا در حكومة اسلامى همه بايستى بر يكديگر و امور اجتماعى و سياسى كشور كه سرنوشت همگان به آنها بستگى دارد نظارت داشته باشند تا خطراتى حيات فرد و جامعه را تهديد نكند زيرا در آيات متعدّد گفته است: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ (آل عمران/110) [10]

 

مراقبت و نظارت در سخن معصومین ع

در ادبیات و نیز سیره ائمه معصومین علیهم السلام و پیامبران سلف نیز در باب مراقبت و کنترل و نظارت موارد بسیاری وجود دارد، که در ادامه تعدادی نقل شده است.

 

  • سپس رفتار كارگزاران را بررسى كن، و جاسوسانى راستگو، و وفا پيشه بر آنان بگمار، كه مراقبت و بازرسى پنهانى تو از كار آنان، سبب امانت دارى، و مهربانى با رعيّت خواهد بود.[11]

 

  • و از همكاران نزديكت سخت مراقبت كن، و اگر يكى از آنان دست به خيانت زد، و گزارش جاسوسان تو هم آن خيانت را تأييد كرد، به همين مقدار گواهى قناعت كرده او را با تازيانه كيفر كن، و آنچه از اموال كه در اختيار دارد از او باز پس گير، سپس او را خوار دار، و خيانتكار بشمار، و طوق بد نامى به گردنش بيفكن.[12]

 

  • يكى ديگر از آنها، آگاهى از بودجه‏اى است كه به منشيان و خزانه‏داران [كارمندان امور اقتصادى و مالى و دارايى كشور] مى‏رسد. در اين موارد سستى به خود راه مده و تأخير روا مدار و براى هر يك از اين امور سرپرستى قرار ده تا بر آنها آنچنان نظارت‏ نمايد كه تو آسوده خاطر شوى.[13]

 

  • بنابراين به بازرگانان احترام گذار و راههايشان را ايمن ساز و حقوقشان را محفوظ دار كه آنان مردمى آرام و مسالمت جوى‏اند كه نه از فتنه‏گري هايشان هراسى است و نه از توطئه و آشوبشان حذرى. آرزوى آنان اين است كه امنيّت برقرار باشد و سلطان پايدار. پس به كار آنان نظارت‏ كن، خواه در اقامتگاه تو باشند و خواه در شهرهاى ديگر تو.[14]

 

  • و قرار بده براى هر كارى از آنها كسي را كه در آنها نظارت‏ كند از حكمروايانت تا آسوده خاطر باشى‏[15]

 

  • پس تقواى الهى را پيشه سازيد، خدايى كه در برابر نظارت‏ او هستيد، و مهار زندگى شما در دست قدرت او، و تغييرتان از حالى به حالى به دست نيروى اوست، اگر پنهان كنيد مى‏داند، و اگر آشكار نماييد ثبت مى‏كند، نگهبانان با كرامتى را بر شما موكّل كرده كه حقّى را از قلم نمى‏اندازند، و چيزى را بيهوده ثبت نمى‏كنند.[16]

 

  • خداوند فرشته‏اى بر نماز مى‏گمارد كه كارى جز (نظارت‏ بر آن) ندارد.[17]

 

  • ابن هرمه ناظر بازار اهواز بود. خيانتى كرد و على «ع» از آن خيانت آگاه گشت، به رفاعة بن شدّاد بجلّى- فرماندار خود در اهواز- چنين نوشت: هنگامى كه نامه مرا خواندى، ابن هرمه را از نظارت‏ بازار بركنار دار، و او را به مردم معرّفى كن، و به زندانش افكن، و رسوايش ساز، و به همه بخشهاى تابع «اهواز» بنويس كه من اين گونه عقوبتى (شديد) براى او معيّن كرده‏ام. مبادا در مجازات او غفلت يا كوتاهى كنى، كه نزد خداوند خوار مى‏شوى‏[18]

 

  • سليمان (ع) به جنّيان فرمان داد برايش قصرى از بلور بسازد، و در همان حال كه در ميان قصر به عصاى خود تكيه زده بود و بر اعمال جنّيان نظارت‏ مى‏فرمود،[19]

 

  • پيامبر خدا صلى الله عليه و آله درباره حساب‏رسى به خويش كه بر امير لازم است، فرمود: … تا آنجا كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله درباره امور قاضيان كه امير بايد بر آنها نظارت‏ داشته باشد، مى‏فرمايد: در موضوع دادرسى ميان مردم چونان كسى كه آشنا با جايگاه دادرسى در نزد خداست نظارت‏ داشته باش.[20]

 

 

مراقبت و نظارت در سخن متخصصان دین

امر به معروف و نهى از منكر نه كار يك نهاد و ستاد فرمايشى است و نه از فرد و گروهى ناآراسته به دانش و عملكرد و انديشه پرجاذبه و شايسته و مترقى- گرچه هدف آنان هم نيك باشد- ساخته است. … چرا كه اين دو اصل مترقى اگر از مسخ و تحريف قدرتها و تاريك‏انديشى‏ها مصون بمانند در حقيقت ترسيم‏كننده آزادى بيان و قلم، نقد و انتقاد، دليل خواهى و چون و چرا، نظارت‏ بر روند امور و شئون جامعه و حكومت، و نقد پذير و پاسخگو خواستن صاحبان قدرت و امكانات در برابر مردم است و در همان حال رساترين دليل بر لزوم روزنامه‏ها و مطبوعات آزاد، تريبون‏ها و منبرهاى مستقل، رسانه‏ها و فرستنده‏هاى مردمى، دعوت‏ها و احزاب و گروه‏هاى متنوع و متعدد در قلمرو حق و عدالت است تا بتوانند در پرتو اين اصول مترقى از حقوق و آزادى مردم پاس داشته و ناظر هوشمند و مراقب قانون‏گرايى و قانونمدارى صاحبان قدرت و توده‏هاى مردم باشند و در صورت لزوم آنان را امر به معروف و يا نهى از منكر كنند.[21]

 

امام عصر (عج) در اين زمان در ميان ما حضور دارند و كليه اعمال ما تحت نظارت‏ مستقيم آن حضرت قرار دارد و آن حضرت لحظه‏اى از احوال شيعيان خود غافل نيست‏[22]

 

براى حكومت اسلامى در راه مبارزه با اسراف ميدانى گسترده وجود دارد، و دستگاه حكومت بايد در اين موارد به كار برخيزد: … (4)- نظارت‏ قاطع و دقيق بر توليد، تا توليدكنندگان به هيچ وجه نتوانند از لحاظ كمّى و كيفى توليد را، براى مقاصد سودجويانه خويش كه مضربه حال اجتماع است، مورد سوء استفاده قرار دهند.[23]

 

 

——————————-

[1] النساء- 1

[2] ق – 18

[3] احزاب، 52

[4] مائده، 117

[5] ق، 18

[6] العصر، 3

[7] راغب اصفهانى، حسين بن محمد، ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن – تهران، چاپ: دوم، 1374ش. ج‏4 ؛ ص462

[8] راغب اصفهانى، حسين بن محمد، ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن – تهران، چاپ: دوم، 1374ش.

[9] حجرات/12

[10] راغب اصفهانى، حسين بن محمد، ترجمه و تحقيق مفردات الفاظ قرآن – تهران، چاپ: دوم، 1374ش. ص 83

[11] نهج البلاغة / ترجمه دشتى ؛ ص579

[12] شريف الرضي، محمد بن حسين، نهج البلاغة / ترجمه دشتى – ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1379ش.

[13] تحف العقول / ترجمه حسن زاده / 237 / فرمان أمير المؤمنين على عليه السلام به مالك اشتر ….. ص : 207

[14] تحف العقول / ترجمه حسن زاده / 233 / فرمان أمير المؤمنين على عليه السلام به مالك اشتر ….. ص : 207

[15] مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، كتاب الروضة در مبانى اخلاق ( ترجمه جلد 74 بحار الأنوار) – تهران، چاپ: دوم، 1364ش. ص274

[16] شريف الرضي، محمد بن حسين، نهج البلاغة / ترجمه انصاريان – قم، چاپ: اول، 1388 ش.ص173

[17] ابو بصير از امام صادق عليه السّلام؛ ابن بابويه، محمد بن على، پاداش نيكيها و كيفر گناهان / ترجمه ثواب الأعمال – قم، چاپ: اول، 1381ش. ص581

[18] حكيمى، محمدرضا و حكيمى، محمد و حكيمى، على، الحياة / ترجمه احمد آرام – تهران، چاپ: اول، 1380ش. ج‏6 ؛ ص615

[19] (علل الشرائع) با استناد به ابو بصير از امام باقر (ع) نقل مى‏كند، جزائرى، نعمت الله بن عبد الله، قصص الأنبياء ( قصص قرآن – ترجمه قصص الأنبياء جزائرى) – تهران، چاپ: اول، 1381 ش. ص543

[20] ترجمه جامع أحاديث الشيعة / ج‏30 / 91 / باب 1 ص : 67

[21] ابن نما حلى، جعفر بن محمد، در سوگ امير آزادى ( ترجمه مثير الأحزان ) – ايران ؛ قم، چاپ: اول، 1380 ش. ص 27

[22] جزائرى، نعمت الله بن عبد الله، قصص الأنبياء ( قصص قرآن – ترجمه قصص الأنبياء جزائرى) – تهران، چاپ: اول، 1381 ش. ص 859

[23] حكيمى، محمدرضا و حكيمى، محمد و حكيمى، على، الحياة / ترجمه احمد آرام – تهران، چاپ: اول، 1380ش. ص 340

همچنین ببینید

نقدی بر تصمیم اخیر شورای عالی انقلاب فرهنگی مبنی بر حذف اعضای حقوقی‌اش

به نقل از جامعه خبری تحلیلی الف علی ماهرالنقش بر اساس شنیده‌های مورد وثوق، شورای …